[WOWTIMES - VIETKINGS] Ngũ trò Viên Khê tại Thanh Hóa: Sự kết hợp độc đáo giữa diễn xướng, âm nhạc và tín ngưỡng dân gian - Top các di sản tiêu biểu tại 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.12)

Ngũ trò Viên Khê hay còn gọi là dân ca, dân vũ Đông Anh là hệ thống các trò diễn xướng đi kèm các bài dân ca, lưu hành chủ yếu ở xã Đông Khê, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa (nay là phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) phản ánh đời sống sinh hoạt và tâm tư, tình cảm của người nông dân xưa.

Ngũ trò Viên Khê hay vẫn được biết đến với tên gọi quen thuộc dân ca, dân vũ Đông Anh cùng với hò Sông Mã và trò Xuân Phả, được ví như “bộ ba quyền lực” thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian của xứ Thanh

Tương truyền rằng, người con trai cả của Hoàng đế (Thái thú) Lê Ngọc, tên Lãng Đại Vương là thủy tổ của các trò chơi, trò diễn. Tục truyền rằng, Lãng Đại Vương về tận thôn, xóm để chung vui với nhân dân, từ đó các điệu múa được truyền dạy và phổ biến cho mọi người (từ thế kỷ V-VII).

Theo các cụ cao niên nơi đây kể lại rằng, những điệu múa, điệu hát được lưu truyền đến ngày nay có từ thế kỷ XI từ thời triều Lý, nhưng chưa được dàn dựng thành màn trình diễn mà người dân chỉ hát vào những lúc lao động mệt nhọc trên đồng hay những ngày mùa xuân đi trẩy hội. Cuối thế kỷ XIV đầu XV, ở tổng Thạch Khê có ông Nguyễn Mộng Tuân đỗ Tiến sĩ vào cuối triều Trần. Trong một lần về thăm quê, ông đã thấy có những điệu múa hát rất hay nhân đó đã cùng bà con sáng tác ra 12 trò múa hát.

Biểu diễn "Múa đèn" tại lễ hội làng xưa 

Từ đó trở đi, vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu trong chu kỳ giáp hạt, các làng của tổng Tuân Hóa, Thạch Khê, Quảng Chiếu (nay thuộc phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa) đều tổ chức trò diễn và chấm điểm để đi thi tại lễ hội Nghè Sâm làng Viên Khê với quy mô rất lớn, thu hút đông đảo người dân trong vùng cùng về tham dự với định kỳ ba năm một lần vào các năm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi. 

Trải qua thời gian, hệ thống trò diễn bị mai một dần nhất là từ cuối kháng chiến chống thực dân Pháp đến trước năm 1975 chiến tranh xảy ra ác liệt, đời sống khó khăn, người dân các làng của xã Đông Anh không còn thời gian để tổ chức lễ hội và trình diễn các làn điệu dân ca, dân vũ của quê hương mình. Từ sau năm 1975, đất nước thống nhất, đời sống vật chất, tinh thần của người dân dần được cải thiện, nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tinh thần của người dân ở các làng, xã được đặt ra. Vấn đề bảo tồn, gìn giữ các giá trị tinh thần của cha ông để lại đã trở thành một nội dung quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Đến năm 2000, Viện âm nhạc quốc gia Việt Nam và ngành Văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa đã sưu tầm, nghiên cứu, khôi phục được 11 trò diễn.

Ngũ trò Viên Khê qua trăm năm phát triển thành điệu dân ca dân vũ Đông Anh

Các trò diễn ngũ trò Viên Khê ban đầu có 5 trò nhưng về sau do tiếp biến văn hóa nên trò diễn dân ca, dân vũ Đông Anh có đến 12 trò như: Múa đèn, Tiên Cuội (hay Tiên phường), Tô Vũ, Trống Mõ, Thiếp, Vằn vương (hay trò Hùm), Thủy (hay Thủy phường), Leo dây, Xiêm Thành (hay Chiêm Thành/Sim Thành), Hà Lan (hay Hoa Lang), Tú Huần (hay Lục Hồn Nhung), Ngô quốc. Ngoài ra ở Đông Anh còn có một số trò nữa như trò Đại Thánh, trò Nữ quan… Nội dung của các trò diễn là lời hát đi cùng vũ điệu để hình thành một làn điệu dân ca riêng và hết sức đặc sắc của cư dân vùng châu thổ sông Mã. Đặc biệt hơn, so với các hình thức diễn xướng dân gian khác thì dân ca, dân vũ Đông Anh đã có kịch bản và tích truyện khá phong phú về nội dung.

Các nghệ nhân biểu diễn trò Tiên Cuội trong trò diễn dân ca Đông Anh

Trong các trò diễn thì trò Múa Đèn hội tụ tương đối đầy đủ các giá trị tinh túy của dân ca, dân vũ Đông Anh. Bởi Đông Anh là nơi làm lúa nước, để tạo tinh thần thoải mái, hăng say lao động sản xuất và lưu truyền kinh nghiệm người dân đã sáng tạo ra những lời ca, tiếng hát gắn liền với từng hoạt động sản xuất nông nghiệp, từ thời điểm gieo mạ đến vào vụ gặt rồi thời điểm nông nhàn. 

“Lên chùa bẻ một cành sen

Ăn cơm bằng đèn đi cấy sáng trăng”

Câu hát không chỉ trở nên quen thuộc đối với những người con xứ Thanh mà giờ đây còn đi vào tiềm thức của rất nhiều bạn nhỏ trên mọi miền đất Việt, được trích trong trò “Múa đèn”, tích trò phổ biến, đặc sắc nhất của làn điệu dân ca, dân vũ Đông Anh. Nội dung bài ca nói đến công việc sản xuất của nhà nông trong năm: thắp đèn, luống bông, luống đậu, vãi mạ, chẻ lạt, đan lừ, nhổ mạ, đi cấy, kéo sợi, dệt vải, vá may, đi gặt...phản ánh chân thực đời sống sản xuất, kinh nghiệm canh tác cũng như ước vọng mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp.

Múa đèn là một trong những trò diễn hội tụ tương đối đầy đủ các giá trị tinh túy của dân ca, dân vũ Đông Anh.

Ngọn đèn trong trò diễn là vật gắn liền với cư dân nông nghiệp xưa, nó được người dân đưa vào cùng các điệu múa làm biểu tượng cho sự chuyển dịch của thời gian trong năm, là biểu tượng của ánh sáng mang lại sự sinh sôi, nảy nở cho vạn vật và ẩn chứa khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của con người. Những cô gái lứa tuổi mười tám, đôi mươi, chưa chồng, trên đầu đội đèn cùng với những động tác cơ thể múa hát uyển chuyển song không được để đèn đổ hay rơi xuống. Vì thế yêu cầu về kĩ thuật là rất khó, có lẽ vì cái hay, cái đẹp, cái giản dị mà ý nghĩa nên trò Múa Đèn được trình diễn nhiều và được lưu truyền phổ biến qua các thế hệ.

Ngọn đèn trong trò diễn là vật gắn liền với cư dân nông nghiệp xưa, nó là biểu tượng của ánh sáng mang lại sự sinh sôi, nảy nở cho vạn vật và ẩn chứa khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của con người