[WOWTIMES - VIETKINGS] Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ tại Đà Nẵng: Sự hòa quyện của âm nhạc, thơ ca và trò chơi dân gian - Top các di sản tiêu biểu tại 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.08)

Bài Chòi là hình thức chơi bài nhưng không mang tính sát phạt, ăn thua như ở sòng bài, mà chỉ để giải trí bằng hình thức đối đáp vui xuân. Người ta đến chơi Bài Chòi cốt để nghe hô Bài Chòi, thưởng thức giọng hô, hát, tài ứng đối và lối diễn trò của “Hiệu” (người hô, hát chính). Ở Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai mới), từ xưa tới nay, thịnh hành ba hình thức Bài Chòi, gồm: Bài Chòi “truyện” có phông màn, có rạp che chắn; Bài Chòi “lớp”/”chiếu” thể hiện ngay trên chiếu, đi khắp các làng mạc miền quê và hội chơi Bài Chòi thường được trình diễn mỗi dịp xuân về.

Với người dân, thượng chòi vui hội xuân là để vui, để gặp gỡ và phần nào là để cầu may đầu năm

Hội chơi Bài Chòi thường diễn ra ở sân đình làng hoặc những khoảng đất rộng, bằng phẳng, gần các khu dân cư, gần chợ, thuận lợi cho mọi người đi dự hội. Để chơi Bài Chòi, người ta dựng 9 hoặc 11 chòi bằng tre, nứa, lợp tranh như những chòi canh giữ rẫy, xếp theo hình chữ U. Chòi ở đáy chữ U gọi là chòi Cái. Người dẫn dắt cuộc chơi là các anh/chị Hiệu, ngồi ở chòi Cái. Khi người chơi đã mua đủ thẻ bài ở các chòi, Anh Hiệu bắt đầu lắc ống xóc có chứa những thẻ bài tỳ, rồi rút ra một lá và hô một câu thai có nội dung tương ứng với tên gọi của lá bài.

 Người chơi được hướng dẫn ngồi vào Chòi để bắt đầu trò chơi

Chòi nào trúng con Ba Bụng thì cầm dùi gõ vào chiếc mõ tre 3 tiếng, để thông báo cho Anh Hiệu biết chòi đó trúng một con. Lúc này, Anh Hiệu sẽ trao lá bài Ba Bụng cho người Chạy Hiệu (người chuyên mang lá bài tới giao cho chòi vừa trúng). Sau đó, Anh Hiệu lại tiếp tục xóc ống để tìm một lá bài khác. Cuộc chơi cứ tiếp diễn như vậy cho đến khi một chòi có đủ 3 thẻ bài trùng khớp với 3 thẻ bài trong các thẻ bài tỳ mà Anh Hiệu đã rút. Anh Hiệu vừa múa, vừa hô, vừa tiến về phía chòi thắng, cắm lá cờ đuôi nheo lên chòi, đồng thời, dâng tiền trúng thưởng và mời trầu, rượu cho các chân bài trên chòi. Sau đó, Anh Hiệu tiếp tục bán thẻ bài và hô ván thứ hai cho tới khi mãn hội (mỗi hội đánh 6 hoặc 9 ván). Và, hội này tiếp hội nọ, cho tới khi trời sập tối. Ngày hôm sau tiếp ngày hôm trước, hội đánh Bài Chòi diễn ra từ sáng đến chiều cho đến mùng Bảy Tết hạ cây niêu là kết thúc hội.

Một trong những nét độc đáo nhất của Bài Chòi là tức hứng và độc diễn. Tức hứng là ứng khẩu thành lời hát ngay tại chỗ, còn độc diễn là người nghệ sĩ đóng nhiều vai khác nhau, lúc tướng, lúc quân, lúc ông, lúc cháu… và diễn nhiều cảnh khác nhau. Người trình diễn không cần về sân khấu, hóa trang, trang phục… Nói chung, về hình thức biểu diễn không cần những đạo cụ phức tạp, những nhân vật trong chuyện kể thì bình đẳng, lời thơ, câu hát phụ thuộc vào sự ngẫu hứng của người diễn xướng.

Nhạc cụ đệm trong Bài Chòi thường gồm: đàn nhị, song loan, kèn bóp và trống chiến. “Hiệu” khi hô, hát phải theo nhịp trống, nhịp sanh, có tiếng đàn tiếng kèn đệm theo, làm cho điệu hò thêm réo rắt, hấp dẫn. Đây là người rành các điệu hát nam, hát khách, hát lý... thuộc nhiều thơ, ca dao, biết pha trò, đồng thời, ứng đối nhanh nhẹn. “Hiệu” vừa hô tên con bài được rút từ trong ống thẻ giữa sân hội, vừa biểu diễn những động tác, giọng điệu để góp vui, tăng phần hấp dẫn cho người chơi và người xem hội. Bên cạnh những câu hô đơn giản lấy trong ca dao tục ngữ, hò vè, người chơi còn thi nhau sáng tác các câu hát cho hội chơi Bài Chòi thêm phần phong phú và phù hợp với nhu cầu thưởng thức của người dân. Tích truyện Bài Chòi là những bài học về đạo đức, lòng nhân ái, tình yêu quê hương, đất nước và đoàn kết dân tộc. Nội dung bi hài của Bài Chòi phản ánh nhân tình thế thái và phê phán thói hư tật xấu, khiến người xem phải suy ngẫm hoặc vui cười sảng khoái.

 

  Các nhạc công đảm nhiệm vai trò âm nhạc trong suốt buổi diễn

Sự uyển chuyển, hài hước, cái duyên của các anh Hiệu, chị Hiệu trong hô bài chòi khiến nhiều người yêu thích

Tiền thưởng cho người thắng cuộc trong chơi bài chòi chỉ mang tính chất tượng trưng, được quan niệm như là lộc đầu xuân, mang lại may mắn cho người chơi trong năm mới. Ngoài việc thử thời vận hên xui vào dịp đầu năm, người ta tìm đến bài chòi còn để mua vui qua giọng hô, tài ứng đối và lối diễn trò của Hiệu. Trong câu ca 'Rủ nhau đi đánh bài chòi/Để con nó khóc cho lòi rốn ra', người mẹ trẻ không phải vì mê đánh bạc, sát phạt nhau mà mê những lời hô, hát, sự uyển chuyển, hài hước của các anh Hiệu, chị Hiệu

Với những giá trị đặc sắc, Nghệ thuật Bài Chòi đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25/8/2014. Đến năm 2018, UNESCO vinh danh Nghệ thuật Bài chòi Trung bộ Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Năm 2023, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã xác lập Kỷ lục đến Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Khánh Hoà (thuộc Sở Văn hoá và Thể thao tỉnh Khánh Hoà) với nội dung "Bộ Bài Chòi dân gian Khánh Hoà gồm 27 thẻ bài dùng để công diễn có kích thước lớn nhất Việt Nam" 

Sinh hoạt Bài Chòi là môi trường thực hành và sáng tạo nghệ thuật, đồng thời giúp bảo tồn vốn văn nghệ dân gian, phong cách trình diễn và các giá trị văn hóa vùng miền. Các thành tố văn hóa nghệ thuật: thơ ca, âm nhạc, hội họa, ngôn ngữ, tập tục… trong Bài Chòi được chuyển tải một cách giản dị, tự nhiên, tạo sức hấp dẫn với công chúng, trở thành sinh hoạt tinh thần thiết yếu và phổ biến khắp các tỉnh,thành Trung bộ. Rất nhiều tục ngữ, ca dao, bài vè… liên tục được biến tấu một cách linh hoạt, diễn tả sinh động mọi cảnh đời, từ tình yêu đôi lứa đến những khúc mắc nhân tình thế thái, tạo nên sự hấp dẫn và riêng biệt của Bài Chòi và cũng góp phần lưu giữ, phổ biến một phần của kho tàng văn học Việt Nam.