[WOWTIMES - VIETKINGS] Hát Xoan tại Phú Thọ: Di sản ngàn đời gắn với tín ngưỡng thờ Hùng Vương nơi đất Tổ - Top các di sản tiêu biểu tại 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.02)

Hát Xoan một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của vùng đất Tổ, gắn liền với việc thờ cúng Hùng Vương, một tín ngưỡng bắt nguồn từ việc thực hành thờ cúng tổ tiên của người Việt. Các làng Xoan gốc ở tỉnh Phú Thọ đều có nguồn gốc từ những ngôi làng cổ ở trung tâm nước Văn Lang xưa, vì vậy Hát Xoan còn bảo lưu nhiều yếu tố lịch sử, văn hóa của thời đại bình minh dựng nước.

Hát Xoan từ lâu đã trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc mang đậm dấu ấn của người dân đất Tổ; góp phần làm nên vẻ đẹp truyền thống mang giá trị hồn cốt của dân tộc

Hát Xoan có nguồn gốc gắn liền với huyền thoại thời các Vua Hùng, được tổ chức vào mùa Xuân để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và quốc thái dân an. Mặc dù có những truyền thuyết liên quan đến thời kỳ dựng nước, một số nhà nghiên cứu cho rằng Hát Xoan thực sự xuất hiện vào thế kỷ XV, dưới thời Hậu Lê. Lời ca Xoan lúc này có đặc điểm của văn chương thế kỷ XV, với hình thức chưa cố định, bao gồm cả thể thất ngôn và các câu 6 tiếng. 

Miếu Lãi Lèn được xem là nơi phát tích của hát Xoan Phú Thọ
 

Hát Xoan không chỉ xuất hiện sớm mà được lưu truyền tồn tại qua bao đời nay. Thể loại Xoan cũng rất phong phú, từ nội dung, làn điệu, đến các điệu múa được biến tấu phù hợp với nơi trình diễn, kể cả trang phục cũng được ăn mặc đúng với nghi lễ. Chẳng hạn như hát tế trời cầu thượng thiên thì hai tay chắp lại, hai chân chụm lại ngẩng mặt lên trời để hát, còn hát ở triều đình, hát phục vụ hội đồng Hoàng Triều thì giọng hát, điệu múa khác với phục vụ Hoàng Thượng. Hát phục vụ hoàng Hậu, hoàng tử và Công chúa trang phục, điệu múa hát theo làn điệu; còn hát múa nghi lễ ở cửa đình làng, hát múa cầu Thành hoàng làng, khác với cầu thần linh; hình thức múa hát hội như múa hát khai xuân, khác với hát cầu mùa, hát đúm, khác với hát giao duyên; hát đố chữ khác với hát nhắn gửi.

Ngoài ra, Hát Xoan còn là hoạt động không thể thiếu trong lễ hội Đền Hùng, diễn ra từ ngày 5-10/3 Âm lịch hàng năm. Đặc biệt, vào Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 Âm lịch), nghi lễ hát thờ được thực hiện trang trọng nhằm tôn vinh các Vua Hùng. Trong suốt thời gian lễ hội, các chương trình hát Xoan làng cổ cũng được trình diễn để phục vụ du khách thập phương về chiêm bái cội nguồn.

Hát Xoan được biểu diễn tại các lễ hội ở Phú Thọ 

Hát Xoan là nghệ thuật tổng hợp gồm ca, nhạc, múa, vừa mang tính nghi lễ vừa phản ánh đời sống sinh hoạt cộng đồng. Trong đó, ca nhạc có nhiều dạng thức như hát nói, hát ngâm, ngâm thơ, đồng ca, đối ca, lĩnh xướng; âm nhạc khi thì trang nghiêm, thong thả, khi thì sôi nổi, dồn dập hay trữ tình, duyên dáng. Múa đi liền với hát, sử dụng động tác minh họa cho lời ca, tạo nên nét diễn xướng sinh động.

Loại hình nghệ thuật trình diễn này gồm múa, hát gõ trống và phách. Nghệ thuật hát gồm ba chặng hát: Chặng hát nghi lễ (hát cửa đình) với các bài: Giáo trống, giáo pháo, thơ nhang, đóng đám với những lời cầu nguyện, cầu chúc, cầu mong các bậc Vua, Thần linh, Thành hoàng phù hộ cho dân làng khỏe mạnh, bình an, no đủ, hạnh phúc, tạo không khí linh thiêng, tôn kính khi vào cuộc Hát Xoan.

Hát ‘Giáo trống, Giáo pháo,’ điệu hát mở đầu trong Hát Xoan 

Chặng hát trình diễn - gồm 14 quả cách như Kiều Giang Cách; Nhàn Ngâm Cách; Tràng Mai Cách; Ngư Tiều Canh Mục Cách; Đối rẫy Cách; Xuân Thời Cách; Hồi Liên Cách; Hạ Thời Cách; Thu thời Cách; Đông thời Cách; Tứ Mùa Cách; Thuyền Chèo Cách; Tứ Dân Cách; Chơi Dâu Cách. Các quả cách mô tả đời sống, sinh hoạt con người; ca ngợi cảnh vật thiên nhiên qua một năm canh tác của nhà nông, hoặc kể các truyện cổ tích. Chặng hát hội - mang tính chất trữ tình, giao duyên với hình thức đối đáp thể hiện sự đối đáp linh hoạt, đua tài, thi ứng phó nhanh. Hát hội có Hát ghẹo - giao duyên, xin hoa đố chữ; hát đúm và hát giã (mó) cá là tiết mục kết thúc quá trình diễn xướng của Hát Xoan, có tiết tấu khỏe khoắn, sôi động, thể hiện tín ngưỡng phồn thực. 

Âm nhạc trong Hát Xoan được cấu thành chủ yếu từ những thang 3 âm, 4 âm (quãng 3 hoặc quãng 4). Giai điệu Xoan mộc mạc, tiết tấu đơn giản, cách hát gần gũi với giọng nói. Các điệu chính có hát tiều ngư canh mục - còn gọi là mó cá, điệu múa hát mang ước vọng sinh sôi. Hát múa mời rượu - đào Xoan dâng chén rượu chúc các Bô lão trường sinh. Hát đối giao duyên nam nữ giữa đào xoan và trai làng. 

Các câu Hát Xoan thường thể hiện lòng tôn kính và tưởng nhớ công ơn của vua Hùng và tổ tiên, đồng thời mong muốn được phù hộ, có mùa màng bội thu, an khang thịnh vượng

Các nghệ nhân Xoan với điệu múa uyển chuyển.

Hát Xoan có tổ chức hết sức chặt chẽ. Những người đi Hát Xoan thường sống cùng chòm xóm và tổ chức thành phường. Đây là một tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng, phần lớn có quan hệ họ hàng với nhau. Người đứng đầu một phường Xoan (hay họ Xoan) gọi là ông Trùm. Ông Trùm là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự.

Các nghệ nhân Xoan với điệu múa uyển chuyển

Các thành viên thì gọi trai là Kép, gái là Đào. Mỗi phường Xoan có khoảng 15 đến 18 người. Nam mặc áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, dải yếm các mầu, quần lụa, đeo xà tích. Những làng có người đi hát Xoan này nước nghĩa với phường Xoan và các phường Xoan cũng nước nghĩa với nhau. Họ coi nhau thân thiết như anh em, nhưng tuyệt đối đào kép Xoan không được lấy nam nữ thanh niên của làng nước nghĩa.