[WOWTIMES - VIETKINGS] Ca trù Lỗ Khê tại Hà Nội: Di sản nghệ thuật dân gian lưu giữ hồn nhạc cổ đất Thăng Long - Top các di sản tiêu biểu tại 34 tỉnh, thành Việt Nam (P.06)

Theo nhiều ghi chép để lại, Lỗ Khê là cái nôi sinh ra ca trù đất Bắc. Đây là bộ môn diễn xướng nghệ thuật kết hợp nhuần nhuyễn đỉnh cao giữa thơ ca và âm nhạc, thịnh hành từ thế kỷ XV.

Theo ngọc phả tại đền thờ Ca Công, thờ Tổ ca trù là ông Đinh Dự, con của tướng Đinh Lễ. Từ bé, Đinh Dự đã bộc lộ tài năng ca hát, khi lập gia đình, vợ ông, bà Đường Hoa Tiên Hải cũng có năng khiếu ca hát. Hai vợ chồng Đinh Dự đã mở giáo phường dạy hát, nổi tiếng khắp vùng. Học trò của họ theo học khá đông, là người trong làng và ở các nơi, các phủ quanh vùng đến theo học. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi vua, đã triệu vợ chồng ngài Đinh Dự về kinh đô để biểu diễn và ban thưởng. Sau khi Đinh Dự mất, Vua cho triệu vời Quản giáp Lỗ Khê về kinh đô nhận mỹ tự “Sinh từ tự điển” (Điển lễ thờ cúng) giao giáo phường thờ phụng vợ chồng ngài Đinh Dự.

Đình thờ Ca Công – nơi sinh hoạt của các thành viên CLB Ca trù Lỗ Khê. Đình đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch ngày này) cấp bằng công nhận “Di tích lịch sử cấp Quốc gia”

Ca trù thịnh hành từ thế kỷ 15, từng là một loại ca trong cung đình và được giới quý tộc và trí thức yêu thích

Để ghi nhớ công ơn đó, người dân Lỗ Khê xây dựng nhà thờ Ca Công vào năm 1430. Năm Canh Thìn 1460, Vua Lê Thánh Tông lên ngôi, xét công trạng, đã phong Đinh Dự là “Thanh xà Đại vương” và phong cho bà vợ là “Mãn Đường Hoa công chúa”. Vợ chồng ngài Đinh Dự, Tổ sư của ca trù đã được giáo phường Lỗ Khê tạc tượng từ giữa thế kỷ XV, nay vẫn được bảo tồn nguyên vẹn ở nhà thờ Ca Công.

Đến nay, cứ đến ngày sinh (6 tháng Tư âm lịch) và ngày mất (13 tháng Mười một âm lịch) của Tổ nghề, con cháu theo nghề ca trù khắp nơi trong cả nước lại về bái lễ và hát thờ trình Tổ tại cửa đền, kéo dài tới 2-3 ngày. Ngày nay, nghệ thuật ca trù không chỉ có riêng tại Lỗ Khê mà còn hiện diện ở nhiều địa bàn khác của Hà Nội cũng như có tại các tỉnh, thành phố ở nước ta như: Phú Thọ, Bắc Ninh, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh,… 

Đình làng Lỗ Khê nơi thường xuyên tổ chức các buổi luyện tập ca trù

Các tài liệu được các nghệ nhân trong Câu lạc bộ ca trù biên soạn gồm: Ca trù hát Cửa đình (các bài hát của giáo phường xưa), sưu tầm được 40 thể loại bài hát Cửa đình với nội dung còn nguyên vẹn; đồng thời, ghi chép được 12 bài múa cổ, như: Múa tiên, múa bỏ bộ, múa tứ linh…

Hát cửa đình thường được tổ chức tại đình làng vào ngày mở hội tế thần, tế Thành hoàng làng. Hát cửa đình có 15 thể cách, luật lệ hát rất chặt chẽ, nghiêm khắc, nghi lễ hát linh thiêng. Khi hát phải nhịp theo các tiết mục hành lễ và các động tác của người tế. Lối hát cửa đình còn gọi là hát giai. Kép hát câu một (mưỡu) và hát nói. Đào hát câu một (mưỡu) và hát nói, gọi là hà liễu. Khi kép hát một câu rồi đến đào hát một câu, thì kêu là đào luồn kép vói.

Hát cửa đình Lỗ Khê có hai hình thức Hát thờ và Hát thi

Các dụng cụ được người dân sử dụng trong mỗi buổi biểu diễn ca trù

Cách hát phải bắt rõ ràng, cần nhiều hơi nhưng lại phải cao giọng để mọi người có thể nghe rõ. Điệu bộ khi hát phải đoan chính, không được hát lối lẳng lơ hay cung bậc dập dờn, tiếng to tiếng nhỏ. Những bài hát giai được chọn hát ở cửa đình thường là những bài hát nói có ý tứ trang nghiêm, hoặc là bàn về sử sách, sự tích các danh nhân, diễn tả phong cảnh, tuyệt đối không được hát những bài có ca từ tình tứ, lãng mạn. Cô đầu luân phiên nhau hát, thời gian hát từ 9 giờ tối cho đến sáng hôm sau được gọi là một chầu.

Hát cửa đình ở Lỗ Khê tuy nghi tiết nghiêm túc kính cẩn, nhưng đàn phách nhàn nhã, không công phu bằng hát khuôn. Đặc điểm nổi bật của hát cửa đình là sự uy nghi, nghiêm kính và thiêng liêng. Tại Lỗ Khê, một bản ca trù có thể đã chứa 36 giọng, cứ vài câu trong bài lại chuyển một giọng khác. Một số tác phẩm ca trù cổ như thét nhạc, hát tỳ bà, cung Bắc, Chúc hỗ… đòi hỏi lối hát rất khó, có thể kéo dài đến 30 – 40 phút. Ca trù Lỗ Khê vẫn đang giữ được các tác phẩm ca trù cổ với những làn điệu khó. 

Hát cửa đình vừa là cỗ tinh thần để cúng thành hoàng tỏ lòng nhớ ơn, cũng vừa là món ăn tinh thần của quần chúng, từ lâu đã trở thành nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng của dân gian do giáo phường đảm nhiệm

Ngoài ra, ca trù Lỗ Khê không chỉ có hát mà còn có các điệu múa. Chẳng hạn điệu múa dâng hương, 4 đào trẻ vừa múa vừa hát. Với múa bỏ bộ, thường là 4 đào trẻ ở 4 góc chiếu, vừa hát vừa múa bộ y như câu hát. Bên ngoài có người gảy đàn đáy, ca nương lớn tuổi gõ phách giữ nhịp và hát giữ cung khổ, chuyển điệu. Nội dung hát bỏ bộ phản ánh nét sinh hoạt của xã dân trước Thành hoàng. Với điệu múa dâng đài, 4 đào trẻ chỉ múa theo nhạc Lưu thủy bát âm, múa lúc quan viên dâng đài rượu vào cung, không có hát. Trong khi đó, múa Tứ linh gồm 4 kép trong đội hình tứ tế tuần theo nhạc Lưu thủy hoặc “Tùng choặc”. Múa bài bông ít nhất phải có 8 cô đầu, đặc biệt phải trẻ đẹp như những bông hoa trước Thành hoàng. Long trọng hơn thì có 16, vào dịp đại lễ có thể lên đến 32 người. Điệu múa này lấy nhạc làm chuẩn đích, tiến thoái nhanh chậm đều do nhạc điều khiển, lúc quay chỉ quay nửa người, không bao giờ quay lưng vào hương án.

Múa thờ và hát ca trù trong ngày Giỗ Tổ nghề ở đền Ca Công