[WOWTIMES – Đề cử Top 100 Làng nghề trăm tuổi Việt Nam – 2022] (P.18) Làng ươm tơ Cổ Chất – tinh hoa văn hóa trăm năm đất Thành Nam

16-01-2023

[VIETKINGS – NIÊN LỊCH &THÀNH TỰU (WOWTIMES)] Làng nghề Cổ Chất (Phương Định, Trực Ninh, Nam Định) nằm nép mình bên dòng sông Ninh hiền hòa - nơi đây nổi tiếng với nghề ươm tơ, dệt lụa lâu đời. Làng nghề tồn tại và phát triển như một phần không thể tách rời khỏi lịch sử truyền thống và hiện đại của làng quê Bắc Bộ. Làng Cổ Chất với nghề truyền thống đã góp phần cho đất nước một sản phẩm tơ lụa tô thắm cho vẻ duyên dáng của người con gái Việt Nam.

Thăng trầm lịch sử làng ươm tơ Cổ Chất

Theo các bậc cao niên trong làng Cổ Chất, nghề tơ tằm ở đây đã có từ hàng trăm năm. Thời thuộc Pháp, tơ Cổ Chất nổi tiếng đến độ vào khoảng đầu thế kỉ XX, giới tư bản Pháp đã cho đầu tư xây dựng một nhà máy ươm tơ ở ngay đầu làng để khai thác kỹ năng lao động lành nghề của người dân địa phương và tiềm năng vùng dâu tằm dọc bờ sông Ninh Cơ. Từ đây, nghề làm tơ ở Cổ Chất bắt đầu phát triển mạnh. Thương nhân các nơi thường tìm về Cổ Chất thu mua tơ lụa, đem bán ở bến Đò Chè, một khu cảng sầm uất của Nam Định thời kì trước năm 1945.

Năm 1942, Chính phủ phong kiến Nam triều mở phiên đấu xảo (hội chợ) ở Hà Nội để thu hút tinh hoa làng nghề của các nơi về kinh thành Thăng Long. Ông Phạm Ruân ở làng tơ Cổ Chất đem tơ của làng minh lên Hà Nội dự đấu xảo. Tơ Cổ Chất lừng danh từ đó và ông Phạm Ruân được Phủ Thủ Hiến Bắc Kỳ đương thời phong: "Cửu phẩm công nghệ".Các thương nhân thời ấy đã về Cổ Chất, cất tơ lụa, đem lên bán ở bến Đò Chè Nam Định. Tơ Cổ Chất đã đi vào câu ca quen thuộc:

Hỡi cô thắt dải lưng xanh

Có về Nam Định với anh thì về

Nam Định có bến Đò Chè

Có tàu Ngô Khách, có nghề ươm tơ.

 

 

 

Làng tơ Cổ Chất nổi tiếng hàng trăm năm nay. (Ảnh: internet)

 

Trải qua bao phen thăng trầm của thời cuộc, tơ Cổ Chất vẫn được xem là sản vật quý của Nam Định và nghề làm tơ vẫn tồn tại, phát triển, góp phần đem lại cuộc sống ấm no cho người dân. Người già trong làng thường làm tơ theo phương pháp thủ công như một thói quen và lòng yêu nghề truyền thống của quê hương, còn lớp trẻ theo nghề thì lại mạnh dạn đầu tư máy móc, xây nhà xưởng để nâng cao năng suất lao động, tạo được nguồn thu nhập cao hơn và tạo công ăn việc làm cho rất nhiều người tại địa phương và các vùng lân cận. Việc bảo tồn và phát triển được nghề tơ ở Cổ Chất không chỉ đem lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân trong làng mà còn là tín hiệu đáng mừng cho thấy một nghề truyền thống quý báu của địa phương đã không bị mai một.

 

 

 

Người già trong làng thường làm tơ theo phương pháp thủ công. (Ảnh: internet)

 

Từ xưa đến nay, kĩ thuật ươm tơ của làng Cổ Chất đã nổi tiếng xa gần. Kỹ thuật dệt lụa đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo của người thợ. Từ việc lựa chọn, phân loại kén tằm, cho đến việc đảo kén, lấy mối tơ để tạo nên những nén tơ căng chắc, bóng mượt. Làng Cổ Chất ươm cả tơ vàng lẫn tơ trắng, nhưng tùy theo mùa. Vụ ươm tơ đầu tiên bắt đầu từ khoảng tháng 2 – 3 âm lịch cho đến tháng 9 âm lịch hàng năm, hoặc có thể làm thêm vụ tằm ép cuối năm vào tháng 12 dương lịch nếu có kén.

 

 

 

Làng Cổ chất ươm cả hai loại tơ là tơ vàng và tơ trắng. (Ảnh: internet)

 

Những cuộn tơ sống sau khi được phơi khô, sẽ được đem đi se sợi. Tơ thành phẩm thường chia làm 3 loại: Tơ tốt nhất gọi là sợi mốt, kế đến là sợi mành và cuối cùng là sợi đũi. Các thương lái đến mua ở tận làng, chuyển đi các vùng dệt lụa lân cận Hà Nội, tuy nhiên, tơ Cổ Chất phần nhiều xuất khẩu ra các nước trong khu vực như Lào, Campuchia, Thái Lan và Trung Quốc. Tơ Cổ Chất được làm thủ công hay bằng máy cũng đều rất đẹp và có chất lượng tốt. Sợi tơ thanh mảnh, mềm mại nhưng rất bền và có màu sắc tươi sáng.

 

 

 

Làng tơ Cổ Chất tất bật những ngày vào mùa. (Ảnh: internet)

 

Gần đây, làng nghề này còn là điểm thăm quan, trải nghiệm của khách du lịch trong và ngoài nước. Về thăm làng Cổ Chất những ngày cuối năm, thời điểm này mọi việc như tấp nập, gấp gáp hơn để chuẩn bị cho năm mới đang đến gần. Đâu đâu cũng nghe thấy tiếng máy lạch cạch từ những xưởng kéo tơ thủ công, tiếng máy dệt trong những ngôi nhà nhỏ. Trong những xưởng kéo tơ, các bà, các chị miệt mài làm việc trong màn khói bốc nghi ngút từ nồi nước luộc kén. Kén tằm cho vào nồi được khỏa liên tục thi nhau nhảy lên bàn kéo sợi. Sợi tơ chui qua một lỗ nhỏ rồi cuốn mình vào guồng đang quay tít. Những bó tơ trắng, vàng từ nơi đây sẽ dệt nên biết bao tà áo, tô thắm cho vẻ duyên dáng của người con gái Việt Nam.

 

 

 

Du khách về thăm, chụp hình và trải nghiệm ở làng tơ Cổ Chất. (Ảnh: internet)

 

Làng tơ Cổ Chất Nam Định là cái nôi sản sinh ra những sản phẩm vải tơ tằm nổi tiếng đẹp nhất trên mảnh đất Thành Nam. Trải qua bao thăng trầm thời gian cùng với những biến đổi của nền kinh tế thị trường, làng nghề ươm tơ Cổ Chất vẫn luôn cố gắng duy trì và phát triển, giữ gìn nét văn hóa truyền thống lâu đời. Tơ Cổ Chất vẫn là sản vật quý của Nam Định nói riêng và người Việt Nam nói chung.

 

 

 


Theo Quyên Nguyễn - Wowtimes (Tổng hợp)